Próby powołania Muzeum (1914-1987)

Pierwsze wzmianki o planach powołania wągrowieckiego muzeum pochodzą z 1914 roku. W Wągrowcu działał wówczas oddział Towarzystwa im. Karola Marcinkowskiego, którego członkowie, przy wsparciu kilku innych organizacji, rozważali możliwość założenia w mieście polskiego muzeum. W projektach wyraźnie określono profil przyszłej placówki, która miała zająć się gromadzeniem wszelkich narodowych pamiątek historycznych oraz wytworów ludowego rękodzieła. Przygotowania do realizacji tego ambitnego planu przerwał wybuch I wojny światowej.

Po odzyskaniu niepodległości, w czasach II Rzeczypospolitej, starano się powrócić do tej idei, przy dużym zaangażowaniu studentów skupionych w Akademickim Kole Pałuczan. Zbiory historyczne i etnograficzne mogły zostać wtedy uzupełnione materiałami z badań archeologicznych, które były zdeponowane w miejscowym liceum. Podobnie jak w 1914 roku, również tym razem nie zdołano doprowadzić do realizacji projektów. Zebrane w tym czasie eksponaty uległy rozproszeniu i zniszczeniu w okresie okupacji niemieckiej (1939-1945).

W czasach stalinowskich nie było warunków do podejmowania niezależnych działań kulturalnych i organizacyjnych. Pewne zmiany w tym zakresie przyniosły wydarzenia polityczne 1956 roku, które dały możliwość powołania dwa lata później Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej. W statucie z 1962 roku zaznaczono, że jednym z celów stowarzyszenia jest „pomoc w zorganizowaniu i gromadzeniu zbiorów muzeum regionalnego”.

Jedną z pierwszych inicjatyw Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej był patronat nad badaniami archeologicznymi w Smuszewie, realizowanymi w latach 1958-1968 przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. W 1968 roku część obiektów pochodzących z tych badań wyeksponowano w drewnianej, krytej strzechą chacie, zbudowaną specjalnie w tym celu na terenie dawnego cmentarza żydowskiego. Budynek ten nie był dostatecznie przygotowany do spełniania funkcji „Muzeum Archeologicznego”, poza tym kontrowersyjne wydaje się miejsce jego lokalizacji. Po roku działalności budynek spłonął a zgromadzone w nim muzealia uległy zniszczeniu.

W kolejnych latach wielokrotnie powracano do pomysłu powołania w Wągrowcu muzeum. Z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej podjęto też gromadzenie eksponatów, które tymczasowo zdeponowano w Miejskim Domu Kultury.

Na siedzibę muzeum wybrano budynek dawnego domu opata, tzw. opatówkę. Obiekt wykupiono od prywatnego właściciela i w latach 1982-1987 przeprowadzono prace remontowe.

Muzeum Regionalne w Wągrowcu rozpoczęło działalność 1 października 1987 roku. Aktualnie muzeum jest samorządową instytucją kultury i  jednostką organizacyjną Gminy Miejskiej Wągrowiec.